دکتر منصور خسروی / گروه تولیدی بازرگانی شرکت ماهور دانش اسپادان
ارتباط مشکلات تولید مثل با نوع تعذیه گاهی دامداران را دچار شگفتی می کند. با وجود همه پیشرفت ها، مشکل های مربوط به تغذیه هنوز بازده تولید و سلامتی گله ها را تحت تاثیر قرار می دهد. دستیابی به حداکثر توان گاوهای اصیل شیری و درعین حال سطح معقول و کافی از آبستنی با تهیه جیره متعادل از علوفه و غلات با کیفیت و همین طور مواد معدنی و ویتامین ها و به حداکثر رساندن مصرف ماده خشک امکان پذیر است. بنابراین کمبود یا نامتعادل بودن مواد معدنی یکی از عوامل تغذیه ای کاهش بازده تولید مثل است. عناصر معدنی 2 تا 5 درصد وزن بدن جانوران را تشکیل می دهند که 75 درصد از این میزان در استخوان ها متمرکز است. اکثر عناصر موجود در طبیعت در بدن یافت می شوند، پس وجود آن ها در غذا ضروری است.
تعداد 16 عنصر از عناصر معدنی در سوخت و ساز بدن نقش دارند که مواد معدنی ضروری نامیده می شوند و بر اساس تراکم در بدن به دو دسته تقسیم می شوند :
- عناصر معدنی پر مصرف مثل سدیم، کلر، کلسیم، فسفر، پتاسیم، منیزیم و گوگرد.
- عناصر معدنی کم مصرف مثل سلنیوم، آهن، ید، مس، مولیبدن، فلوئور، کبالت، منگنز و روی.
چون دسته اول در بدن تراکم بیشتری دارند لذا بایستی در غذای دام تامین شوند.
سلنیوم چیست ؟
سلنیوم یک ماده معدنی کمیاب از گروه عناصر معدنی کم مصرف است که در خاک و غذا یافت می شود، البته خاک برخی از مناطق جهان از نظر سلنیوم فقیر است و محصول های کشاورزی که در این خاک ها کشت می شوند نیز دارای این کمبود هستند.
این امر به خصوص زمانی که مجموعه پرورش گاو به صورت کشت و صنعت باشد بسیار مشهود است. بنابراین باید به این گونه محصولات مکمل های سلنیوم اضافه نمود و واضح است که میزان کافی از این ماده باید در جیره تامین شود ولی به طور کلی در مورد مرز کمبود آن اختلاف نظر وجود دارد و به طور حتم زیاده روی در مصرف آن نیز مضر است.
سلنیوم تنها عنصر کم مصرفی است که کد ژنتیکی آن قابل تعیین است و این موضوع بر اهمیت آن می افزاید. مخمر آجو، سبوس گندم، صدف، پودر ماهی، غلات، تخم آفتابگردان، یونجه، دانه رازیانه، بومادران، و برگ تمشک از جمله مواد دارای سلنیوم می باشند.
سلنیوم دارای خاصیت آنتی اکسیدانی قوی است و از واکنش های شیمیایی مضر که در سلول های بدن اتفاق می افتد جلوگیری می کند و کمبود آن باعث افزایش خطر ابتلا به سرطان، کاهش قدرت سامانه ایمنی بدن، اختلالات کبدی و نواقص مادرزادی می شود. سلول های حمایت شده قادرند در مقابل بیماری ها از خود مقاومت بیشتری نشان دهند به دلیل این که سلنیوم در ساخت گلبول های سفید به بدن کمک می کند و از این طریق سامانه ایمنی را بر علیه بیماری ها فعال و بیدار نگه می دارد همچنین توانایی حیوان برای مقابله با استرس بستگی به کارآمد بودن سلنوآنزیم ها و سایر آنتی اکسیدان ها دارد.
کمبود سلنیوم همچنین باعث بروز بالای سقط جنین، کاهش باروری، افزایش عفونت های رحمی و تولید گوساله های ضعیف یا مرده خواهد شد و به این دلیل گاوهای آبستن و شیرده بیشتر به سلنیوم نیاز دارند.
کمبود سلنیوم احتمال جفت ماندگی را افزایش می دهد به همین دلیل استفاده از سلنیوم و ویتامین E که یک آنتی اکسیدان قوی می باشد در دوره خشکی توصیه می شود، هر چند که هنوز دلیل واضح و قانع کننده ای برای دخیل بودن کمبود ویتامین E در پایین آوردن بازده تولید مثل وجود ندارد. کمبود سلنیوم همچنین ممکن است سبب کاهش استقامت و قابلیت ارتجاعی بافت های بدن و پیری زودرس گردد. کمبود شدید سلنیوم می تواند سبب بروز درد و حساسیت عضلانی شود. سلنیوم در بهبود سوخت و ساز، رشد طبیعی بدن، خنثی سازی رادیکال های آزاد، سلامتی پس از زایمان، بالا بردن ارزش غذایی شیر، کمک به عملکرد طبیعی کبد، تیروئید، پانکراس و در گاوهای گوشتی نیز به کاهش تنش ناشی از شیرگیری و پرواربندی، بالا بردن ارزش غذایی، کیفیت و ماندگاری گوشت موثر است.
سلنیوم معمولا باعث مسمومیت نمی شود ولی مصرف زیاد آن باعث آسیب های کبدی، ریزش مو، خستگی، درد مفاصل، مشکلات تنفسی، اختلالات گوارشی و تحریک پذیری می شود. کلیه تفاوت های سلنیوم به شکل آن مربوط می باشد و با وجود استفاده معمول از سلنیوم معدنی در جیره حیوان ها، کمبود این عنصر به طور گسترده دیده می شود و در نتیجه این کمبود، تولید کنندگان هزینه هایی را برای سلامت و تولید مثل طبیعی می پردازند.
تا چند سال گذشته صنعت پرورش گاو شیری در دنیا به طور کامل از شکل معدنی سلنیوم یعنی سلنایت سدیم و سلنیت سدیم استفاده می کرد ولی امروزه این گونه نیست، چون همان طور که اشاره شد سلنیوم عنصری است که در دفاع آنتی اکسیدانی بدن شرکت می کند و سلنیوم موجود در سلنایت سدیم اگر به شکل کاملا اکسیده شده و سمی باشد می تواند منجر به اکسیداسیون چربی های سلول شود و سلنایت سدیم نمی تواند به اسید آمینه ضروری سلنومتیونین تبدیل شود.
میکروب های شکمبه به طور فعال سلنایت را کاهش داده و کمتر از 25 درصد آن برای حیوان قابل دسترس است.
سلنیوم معدنی نمی تواند در بدن ذخیره شود و بدون ذخیره شدن در بافت ها از بدن دفع می شود. در نتیجه با استفاده از حداکثر مجاز سلنایت سدیم در جیره نمی توان نیازهای حیوان را برطرف کرد.
روش دیگر تزریق سلنیوم است، اگر چه سلنیوم تزریقی مشکلات جذبی که بوسیله میکروب های شکمبه ایجاد می شود را ندارد اما علاوه بر وارد شدن تنش تزریق به حیوان هنوز هم ذخیره سلنیوم در بدن خیلی کم بوده و بیشتر سلنیوم تزریقی قبل از این که در بدن مورد استفاده قرار گیرد دفع می شود، بنابراین تزریق سلنیوم بیشتر یک روش درمانی است تا یک راه حل تغذیه ای.
راه حل چیست ؟
راه حل استفاده از همان شکل سلنیومی است که به طور طبیعی در گیاهان وجود دارد و جذب و ذخیره آن برای بدن حیوان ممکن باشد.
این اشکال شامل سلنو آمینو اسیدها و ساختارهای مرتبط با آن ها است که به خوبی و به طور کامل جذب شده و در بافت های پروتئینی بدن ذخیره می شود.
یکی از این ترکیبات سلنیوم های آلی می باشند که ایمنی و عدم سمیت آنها توسط سازمان غذا و داروی آمریکا و جامعه اروپا تایید شده است، در این محصول سلنیوم جایگزین گوگرد در ساختار آمینو اسید های گوگرد دار شده است توانایی حیوان در جذب این نوع سلنیوم نسبت به شکل های معدنی آن بهتر است و به حیوان اجازه می دهد تا مقادیر بالایی از سلنیوم را در بافت ها به منظور رفع نیازهای بدن ذخیره کند و بدون خطر مسمومیت در مواقعی که تقاضای بدن برای سلنیوم افزایش می یابد نیاز بدن را جهت سوخت و ساز، تولید، تحمل تنش و مبارزه با بیماری تامین نماید.به دلیل افزایش سرعت رشد و تولید در گله های پر تولید امروزی و همچنین شرایط نامساعد محیطی و همچنین تداخل در جذب مواد معدنی نیاز به استفاده از مواد معدنی به شکل آلی بیش از هر زمانی احساس می شود.
امروزه مزایای سلنیوم در سلامت انسان به خوبی شناخته شده و استفاده از سلنیوم های آلی در جیره حیوانات علاوه بر رفع نیازهای بدن حیوان یک راه تولید مواد غذایی غنی شده برای مصرف انسانی است. تولید کننده گان در سراسر دنیا با استفاده از سلنیوم به شکل طبیعی ارزش محصولات خود از قبیل گوشت، شیر و تخم مرغ را افزایش می دهند.
دکتر منصور خسروی