دکتر منصور خسروی شرکت ماهور دانش اسپادان
چيزي كه استفاده مي كنيد، الزاما” چيزي كه به آن احتياج داريد، نمي باشد!
پروفسور تروور اسميت
دانشكده علوم دامي و طيوري دانشگاه گوالف، كانادا
معيارهايي كه در هنگام انتخاب يك مايكوتوكسين بايندر بايد در نظر گرفت:
هنگامي كه در حال بررسي يك توكسين بايندر براي استفاده در مزرعه يا كارخانه خود هستيد، بايد ليستي از سوالاتي را كه انتظار داريد فروشنده به آنها پاسخ دهد داشته باشيد تا از اين طريق از كيفيت محصولي كه خريداري مي كنيد اطمينان حاصل نموده و بدانيد كه محصولي كه براي آن پول پرداخت مي كنيد بيشترين ارزش را دارا مي باشد.
در حال حاضر محصولات تجاري مختلف مايكوتوكسين بايندر و عوامل سم زدايي در بازار وجود دارند كه برخي حتي بسيار ارزان بوده و از نظر ميزان مصرف هم با يكديگر اختلافات بسياري دارند. برخي اوقات حتي ممكن است مصرف كنندگان در تخمين ميزان كارآيي محصول دچار اشتباه شده و براي محصولي بي كيفيت هزينه هاي گزافي پرداخت نمايند. سوالاتي كه در زير عنوان مي شوند مي توانند در هنگام خريد محصول، مصرف كننده را جهت انجام يك انتخاب هوشمندانه ياري نمايد.
1 – ماده موثره توكسين بايندر معرفي شده چيست ؟
يكي از پيچيده ترين روشهاي مقايسه مايكوتوكسين بايندرها نحوه طبقه بندي اين محصولات مي باشد. حتي در بسياري از موارد، محصولاتي كه در يك گروه قرار مي گيرند، مواد تشكيل دهنده و اثرات يكساني ندارند.
در كل دو نوع مايكوتوكسين بايندر وجود دارد:
الف-جاذب هاي غير آلي (Inorganic ): توكسين بايندرهايي شامل محصولات رسي ( Clay ) مثل سيليكاتهاي آلومينيوم، زئوليتها، بنتونيتها، خاكهاي رئاتوماسوس و … مي باشند كه اينها در اصل مواد مناسبي براي توليد سراميك، فيلترهاي آب و خاك گربه مي باشند.
تمامي مقالات علمي چاپ شده توسط موسسات بي طرف نشان مي دهند كه دوز مصرف موثر اين مواد بين 10 تا 50 كيلوگرم در تن خوراك مي باشد كه با ادعاي شركتهاي توليد كننده مبني بر دوز مصرف 5/0 تا 1 كيلوگرم در تن براي پيشگيري و دوز درماني 5/2 تا 5 كيلوگرم در تن خوراك، اختلاف قابل توجهي دارد.
مقادير بالاي توكسين بايندرهاي رسي در جيره باعث كاهش خاصيت پلت شدن و افزايش تراكم خوراك مي گردد.
جذب سموم قارچي در اين نوع توكسين بايندرها تنها به بار مولكولي و وزن ذرات بستگي دارد.
توكسين بايندرهاي رسي برخي از انواع آفلاتوكسين ها را به خود جذب مي كنند.
تاثير بسيار كمي بر روي جذب سموم DAS, OTA, Zen,T-2, DON از رسي ها تا امروز گزارش شده است.
توكسين بايندرهاي رسي طبيعي ( كه از معادن استخراج شده اند ) مي توانند حاوي سم دي اكسين و فلزات سنگين باشند.
توكسين بايندرهاي رسي تاثيرات زيست محيطي نامطلوبي از خود بجاي مي گذارند؛ تاثيراتي مانند افزايش حجم مدفوع و …
يكي از راههاي بررسي مقادير رس موجود در محصولات جاذب، بررسي ميزان خاكستر(Ash) حاصل از سوختن محصول مي باشد.
آيا توكسين بايندرهاي رسي ( Inorganic ) مواد معدني، ويتامينها و آنتي بيوتيك ها را نيز جذب خود مي كنند؟
توكسين بايندرهاي رسي باعث كاهش جذب مواد معدني نظير Ca,Mg,Zn,Mn و همچنين Na مي شوند. همينطور استفاده از آنها در مقادير بالاي 5/0 درصد باعث كاهش عملكرد آنتي بيوتيكهاي داراي گروه كاربردي قطبي ( Polar Functional Group ) مي گردد.
توكسين بايندرهاي رسي مي توانند ساير مواد مغذي داراي بار مثبت را به خود جذب نمايند.
از علائم استفاده از اين گونه توكسين بايندرها مي توان به موارد زير اشاره كرد :
پوشش بدن و سم ضعيف در زوج سمان و نيز ضعف ناحيه پا در طيور
آيا توكسين بايندرهاي رسي مي توانند باعث كاهش عملكرد آنتي بيوتيك ها بشوند؟
بنتونيت مي تواند با آنتي بيوتيكهايي نظير تايلوزين و تيل مايكوزين تركيب شود. براي مثال يكي از عباراتي كه روي برچسب داروي تايلوزين شركت الانكو ( Elanco Animal Health ) به چشم مي خورد به اين موضوع اشاره مي كند كه تايلوزين را نبايد با خوراك حاوي مقادير بالاي 2% بنتونيت مخلوط كرد. بر پايه يك آزمايش در چين، استفاده از حتي 1 تا 2 كيلوگرم بنتونيت در تن خوراك مي تواند منجر به كاهش در عملكرد داروي تايلوزين شود.
بايد به اين نكته توجه كرد كه برخي توليد كنندگان بر روي بسته بندي هاي خود، به جاي نام بردن از ماده تشكيل دهنده از كدهاي اختصاري مانند E-558 ( بنتونيت ) و E-559 ( HACAC– سيليكاتهاي آلومينيوم)، براي گمراه كردن مصرف كنندگان استفاده مي كنند.
ب – جاذب هاي آلي ( Organic )
ميكروارگانيسم هاي زنده :
كشت گونه اي از ميكروارگانيسم هاي زنده مثل مخمرها يا باكتري ها مي توانند مورد استفاده قرار بگيرند تا با توليد آنزيمهايي در دستگاه گوارش حيوانات، باعث غير فعال شدن مايكوتوكسين ها شوند.
ميكرو ارگانيسم هاي زنده به محيطي ايده آل ( pH، درجه حرارت و مواد غذايي ) براي رشد و توليد مثل به منظور توليد مقادير مناسبي از آنزيم نياز دارند. اين احتياجات باعث طولاني تر شدن زمان لازم براي بي اثر كردن سموم مي شود. از طرف ديگر انباركردن محصول، پلت سازي، استفاده از آنتي بيوتيكها و اسيدهاي آلي باعث جلوگيري از رشد و بقاي ميكروارگانيسم ها در اين گونه محصولات مي گردد.
آنزيم ها :
عكس 1: مكانيسم فعاليت آنزيم ها
آنزيم ها همگي از پروتئين تشكيل شده اند و فعاليت آنها به شدت تحت تاثير pH، درجه حرارت محيط، عمليات فرآوري خوراك مانند پلت كردن و همچنين ميزان مصرف ساير اقلام خوراك مثل اسيدهاي آلي مي باشد.
آنزيمها بسيار اختصاصي و فقط بر روي سوبستراهاي مشخص عمل مي كند.
آنزيم ها و سوبسترا به ساختارهاي مكملي هم براي به وجود آمدن پيوند احتياج دارند و به تنهايي قادر به انجام عمل تركيب نمي باشند. اين تركيبات مانند كليدي خاص براي قفلي خاص عمل مي كنند .
تا امروز در حدود 300 نوع مايكوتوكسين شناسائي شده اند و احتمالا” هزاران نوع ديگر هم در آينده شناسايي خواهند شد. با اين شرايط چه تعداد آنزيم هاي مختلف براي جلوگيري از مسموميت با سموم ناشي از مخلوط سموم مختلف قارچي مورد نياز مي باشد؟ حتي اگر تمام اين آنزيم ها هم مهيا باشند، قيمت نهائي چنين محصولي چقدر خواهد بود ؟
در برخي موارد، محصول نهايي حاصل از سم زدايي آنزيم ها ممكن است هنوز سمي باشد.
عصاره ديواره سلولي مخمر ( گلوكومانان )
تمامي عصاره هاي ديواره سلول هاي مخمر با هم مشابه نيستند و بايد به اين نكته توجه داشت كه آيا توليد كنندگان اين محصولات، مقالات معتبري را دال بر صحت ادعاي خود در رابطه با عملكرد محصول ارائه مي كنند؟
آيا محصول متشكل از مخمر است يا از مشتقات ديواره سلول مخمر تشكيل شده است ؟
موضوع مهم و قابل توجه اين است كه توليد مخمر خشك شده خيلي ساده تر و ارزان تر از توليد ديواره سلولي مخمر مي باشد و همينطور خاصيت جذب توكسين هاي قارچي در مخمر خشك شده بسيار كمتر از ديواره سلولي مخمر مي باشد؛ بنابراين از محتويات محصولي كه خريداري مي كنيد كاملا” مطلع باشيد.
يك توكسين بايندر چگونه اقدام به جذب سموم قارچي مي كند؟ ( نحوه عمل )
اين مساله بسيار حائز اهميت است كه فروشنده يك مايكوتوكسين بايندر بتواند به روشني نحوه عملكرد محصول را در جهت حفاظت حيوانات از آثار سوء سموم قارچي، براي مصرف كننده توضيح دهد. ماهيت مواد موثره تشكيل دهنده توكسين بايندرها مي توانند مكانيسم هاي مختلفي را براي جذب سموم ايجاد نموده و باعث به وجود آمدن اختلاف در دوز مصرف ايده آل در محصولات گوناگون باشد. هر محصول مي بايست از نظر فني در مورد توانايي در جذب و بي اثر كردن سموم قارچي موثر و كارآمد به نظر برسد تا در فهرست مصرف قرار گيرد.
شرايط محيطي ايده آل براي جذب و انجام واكنش هاي مرتبط با بي اثر كردن سموم قارچي شامل : pH ،درجه حرارت، حساسيت به آنتي بيوتيك ها و زمان اثر كردن محصول و … روي كارآيي محصول تاثير گذار بوده و مصرف كنندگان بايد از اين اختلافات آگاه شوند.
آيا محصول جاذب توانايي جذب انواع مختلف سموم قارچي را دارد ( وسيع الطيف بوده ) و آيا مدارك معتبري براي اثبات اين موضوع در اختيار مصرف كننده قرار دارد؟
اقلامي از خوراك كه به طور طبيعي آلوده شده اند و خصوصا” خوراك كامل، معمولا” حاوي چندين نوع مايكوتوكسين مي باشند. يك توكسين بايندر ايده آل بايد وسيع الطيف بوده و در حضور مقادير مختلفي از سموم ( مقادير بسياركم و يا مقادير بسيار زياد ) هم كارآيي خود را حفظ نمايد.
ميزان تمايل ( Affinity ) بايندرها براي جذب سموم مختلف، بسيار متفاوت است و اين موضوع بر روي توانائي آنها براي جذب سموم قارچي در شرايطي كه مقادير اين سموم كم مي باشد تاثير گذار مي باشد.
همينطور بايد به اين موضوع اشاره كرد كه بايندرها داراي ظرفيت هاي( Capacity ) اشباع مختلفي هستند و اين موضوع تاثير خود را بر روي حداكثر مقدار سم قابل جذب نشان مي دهد.
توكسين بايندرهاي رسي قابليت جذب بسيار پاييني دارند و عمدتا” به جذب آفلاتوكسين ها محدود شده اند. زرالنون، اكراتوكسين و تريكوتسن ها ( سم DON, T-2 ) عموما” از تاثيرات توكسين بايندرهاي رسي در امان هستند، زيرا اين دسته از سموم فاقد گروههاي كاربردي قطبي در ساختمان خود هستند كه براي جذب شدن شيميايي توسط جاذب هاي رسي وجود آنها ضروري مي باشد.
آيا محصول توكسين بايندر توانايي جذب سموم مختلف را در مقادير دوزهاي پايين دارد؟
در حيواناتي نظير جوجه هاي گوشتي كه حجم خوراك مصرفي در روز مي تواند روي بهره وري اقتصادي بسيار تاثير گذار باشد، مواد افزودني غير مغذي مي بايست تا حد امكان حجم كمتري از فرمول جيره را اشغال كنند.
استفاده از محصولاتي كه دوز مصرف بالايي دارند مي تواند باعث اشغال شدن فضاي زيادي از جيره شود كه درنهايت منجر به كاهش فراهمي زيستي (در دسترس قرار گرفتن) عناصر مغذي مهم جيره خواهد گرديد.
دوز مصرف موثر توكسين بايندرهاي رسي بالا مي باشد( 5-1% )كه منجر شده تا توليد كنندگان با تغيير استراتژيهاي خود براي بدست آوردن سهم بيشتر از بازار، دوز مصرف پايين تري ( 25/0-05/0% ) را به مصرف كنندگان توصيه كنند. به همين دليل است كه برخي محصولات تاثيرات پايداري در جلوگيري از بروز مسموميت با سموم قارچي نمي توانند داشته باشند و در نهايت اين مصرف كننده است كه با استفاده از محصولاتي كه ارزش اقتصادي ندارند، سرمايه خود را هدر داده است.
تمايل زياد به جذب سموم قارچي و ظرفيت بالاي اشباع ديواره سلولي مخمر باعث شده تا استفاده از اين گونه محصولات در مقادير بسيار پايين هم موثر باشد (كمتر از1/0% جيره).
جدول : اثرات مايكوتوكسين بايندرهاي مختلف در دوز مصرف استاندارد و تاثير آن بر روي ضريب تبديل ( FCR ) جوجه هاي گوشتي
5- از آنجائيكه با تغييرات شديد pH در طول دستگاه گوارش حيوانات روبرو هستيم، آيا محصول توكسين بايندر پايداري خود را در pH هاي مختلف حفظ مي نمايد؟
بسياري از توكسين بايندرهاي سنتي قابليت جذب سموم را در تغييرات pH حفظ نمي كنند و بايد در نظر داشت كه اگر پيوند بين توكسين بايندر ( جاذب ) و مايكوتوكسين ( سم ) به اندازه كافي قوي نباشد، اين امكان وجود دارد كه سموم در قسمتهاي انتهائي دستگاه گوارش از جاذب جدا شوند و مجددا” فعاليت خود را آغاز كنند.
شكل : تغييرات pH در قسمتهاي مختلف دستگاه گوارش طيور
محصول با چه سرعتي با سم واكنش نشان مي دهند يا آن را جذب مي نمايد؟
نتايج تحقيقات نشان مي دهند كه اكثر مايكوتوكسينها طي مدت زمان 30 دقيقه توسط دستگاه گوارش جذب مي شوند و از آنجائيكه بيشترين مقدار جذب سموم از طريق قسمت ابتدائي دستگاه گوارش جذب مي شوند، اينكه يك جاذب سموم قارچي بتواند سريع عمل كند بسيار حائز اهميت است. اگر توكسين بايندري براي مثال، ظرف مدت 3 ساعت قادر به جذب سموم قارچي باشند، پس راه حل چندان مناسبي به نظر نمي رسد.
آيا محصول تا به حال در شرايط عملي ( In vivo ) آزمايش شده و مداركي براي تائيد آن وجود دارد؟ چه تعــداد مقاله معتبــر در مورد اين محصــول در نشريات علمي به چاپ رسيده
است ؟
زماني كه قصد استفاده از توكسين بايندري را داريد بايد از عملكرد محصول در شرايط واقعي و تجاري مطمئن باشيد و اين موضوع از اهميت ويژه اي برخوردار است.
عملكرد مايكوتوكسين بايندرها در شرايط مختلف آزمايشگاهي ( in vitro ) و شرايط عملي ( in vivo ) با هم متفاوت مي باشد و عملا” قادر به ارائه نتايج قابل قبول براي محافظت از حيوانات به جز در شرايط خاص نمي باشند.
نتايج آزمايشات ساده طراحي شده در محيط آزمايشگاه كه معمولا” طي شرايط ايده آل براي يك محصول مثل pH ثابت، دما و مدت زمان مناسب و … اجرا مي شوند، قابل انطباق با نتايج به دست آمده از آزمايشات در محيط عملي ( داخل بدن دام و طيور ) نيستند. حتي پيچيده ترين مدل هاي آزمايشگاهي هم قادر به برابري با فاكتورهاي محيطي كه مي توانند مستقيم و غير مستقيم بر روي نتايج يك آزمايش در شرايط باليني تاثير بگذارند، نيستند.
بسياري از توليد كنندگان اطلاعات چنداني براي دفاع از اثر بخشي محصولاتشان در شرايط فوق الذكر در اختيار ندارند. مي بايست از هر توليد كننده فهرستي از مقالاتي كه در مورد محصولات آنها و توسط موسسات علمي مستقل به چاپ رسيده است درخواست شود، فقط به اين نكته بايد دقت نمود كه دوز مورد استفاده محصول در آزمايش با دوز توصيه شده در روي بسته بندي همخواني داشته باشد.
8- آيا محصول توسط موسسات علمي معتبر و مستقل تائيد شده و مقالاتي در مورد آن در مجلات علمي به چاپ رسيده است ؟
يك محصول موفق به طور قطع تا امروز تعداد زيادي تائيديه از موسسات تحقيقاتي به دست آورده، تكيه به مقالات علمي معتبر چاپ شده در مجلات مستقل مي تواند شاخص هاي استانداردي را براي مقايسه يك محصول فراهم سازد.
فهرست سوالاتي كه بايد در هنگام بررسي يك توكسين بايندر پرسيده شود: مي توانيد در برابر هر سوالي كه توليد كننده قادر به پاسخ بود يك علامت قرار دهيد.
سوالات عمومي
ماده موثره در توكسين بايندر معرفي شده چيست و مقدار آن چقدر است ؟
توكسين بايندر چگونه سموم را جذب مي كند(نحوه عمل)؟ و چه مداركي دال بر صحت اين موضوع در اختيار داريد؟
آيا محصول معرفي شده ادعا مي كند كه قابليت جذب سموم مختلف را در بدن دام دارد ؟ چگونه آن را ثابت مي كنند؟
آيا محصول شما قابليت جذب بالا را در دوز مصرف پايين دارد ؟ آيا عملكرد محصول شما براي استفاده در دوزهاي مصرف پايين ثابت شده است ؟
از آنجائيكه با تغييرات وسيع pH در دستگاه گوارش حيوانات مواجه هستيم، آيا اين محصول قابليت جذب پايدار سموم را در pH هاي مختلف دارد ؟
محصول با چه سرعتي با سموم واكنش نشان مي دهد و يا آنها را خنثي مي كند؟
آيا محصول تا به حال به طور عملي ( in vivo ) آزمايش شده است ؟ چه تعدادي مقاله تا به حال در مورد آزمايشات اين محصول در مجلات معتبر چاپ شده است؟
آيا عملكرد محصول توسط موسسات علمي مستقل تائيد و در مجلات معتبر بين المللي چاپ شده است؟
سوالات ويژه توكسين بايندرهاي غير آلي يا رسي ( clay )
آيا فروشنده مي تواند ثابت كند كه توكسين بايندر معرفي شده مواد معدني، ويتامينها و آنتي بيوتيك ها را به خود جذب نمي كند ؟
به چه نحوي دوز مصرف استاندارد محصول معين شده است؟ آيا اين دوز مصرف توسط اطلاعات علمي پشتيباني مي شود؟ آيا مي توانيد اين اطلاعات را دريافت كنيد؟
تمام تحقيقات انجام شده توسط موسسات مستقل نشان مي دهد كه دوز مصرف موثر براي توكسين بايندرهاي رسي بالا ( Kg/ton 50-10 ) مي باشد. آيا فروشنده مي تواند توضيح دهد كه چرا براي محصول رسي معرفي شده دوز بسيار پايين تري توصيه مي شود؟
اگر بهره وري محصولي توسط فناوري خاصي بهبود پيدا كرده، مي بايست طرز كار اين فناوري و در نتيجه نحوه بهبود عملكرد توضيح داده شود و مصرف كننده قانع شود كه چرا لازم است براي استفاده از اين محصول هزينه بيشتري نسبت به ساير توكسين بايندرهاي رسي بپردازد؟
آيا شركتي كه ارائه كننده محصول است خود توليد كننده آن است؟
چه روش كنترلي بر روي محصول اعمال شده تا از عدم آلودگي آن به ديوكسين ها و فلزات سنگين اطمينان حاصل شود؟
آيا اين امكان وجـــــود دارد تا فروشنده مدركــي تحت عنوان گواهـي تضــمين كيفيـت براي هر محموله اي كه خريد انجام مي گيرد در اختيار مصرف كننده قرار دهد؟
سوالات ويژه توكسين بايندرهاي آلي( Organic )
الف- ميكروارگانيسم هاي زنده و آنزيم
چه ميكروارگانيسم يا آنزيمهايي در داخل محصول وجود دارد و چه تعداد از 300 نوع توكسين شناخته شده را مورد هدف قرار مي دهند؟
( توجه داشته باشيد كه احتمالا” هزاران گونه ناشناخته سم همچنان وجود دارند و ما از وجود آنها بي اطلاع هستيم.)
pH و درجه حرارت ايده آل براي فعاليت اين ميكروارگانيسم خاص يا آنزيم چه مي باشد؟
آيا استفاده از آنتي بيوتيك ها و يا اسيدهاي ارگانيك خوراكي مي توانند بر روي عملكرد محصول تاثير بگذارند؟ و آيا اطلاعاتي در اختيار داريد تا صحت اين مطلب را تائيد كنند؟
چه اطلاعاتي موجود است تا براي اثبات امكان فعال ماندن ميكروارگانيسم ها و آنزيم ها در شرايط پلت سازي، در اختيار مصرف كننده قرار گيرد؟
مشتري در مزرعه خود امكانات انبار با دماي ثابت و يخچال و ساير شرايط كنترل شده را ندارد. از انباري عادي استفاده مي شود كه در تابستان اختلاف درجه حرارت بين روز و شب به 30 درجه مي رسد. ( ℃ 40-38 در ظهر و ℃15-10 در شب ) آيا اين تغييرات دمائي بر روي ميزان زنده ماني و يا فعاليت اين ميكروارگانيسم ها و آنزيم ها تاثير گذار است ؟ مدت زمان ماندگاري اين محصول با توجه به شرايط خاص مزرعه مذكور به چه ميزان مي باشد؟
ب – عصاره ديواره سلولي مخمر
بخش عمده تشكيل دهنده محصول معرفي شده چيست ؟ مخمر است يا مشتقات ديواره سلولي مخمر؟
تمامي مشتقات ديواره سلولي مخمرها مثل هم عمل نمي كنند؛ آيا در تائيد عملكرد محصول خود، مقاله معتبري براي ارائه كردن در اختيار داريد؟
اگر فروشنده محصولات توانائي پاسخ گوئي به بيش از سه سوال از ليست شما را نداشت، بهتر است قبل از خريد محصول با يك متخصص بي طرف در اين خصوص كه آيا اين محصول توانايي برگرداندن سرمايه شما را دارد يا خير، مشورت مجدد انجام دهيد.
ترجمه : دکتر منصور خسروی